حيث كيفيت در جايى نمىتوان ديد . « 1 » تقريبا يك قرن بعد از بكرى ، ادريسى مىنويسد : امروز قرطاجنّه ويران است و تنها قسمتى از آن كه معلّقه نام دارد باقى و آباد و مسكون است و در اطراف آن ، ديوارى از خشت و گل است و رؤساى عرب معروف به بنى زياد در آنجا به سر مىبرند . شهر قرطاجنّه به هنگام آبادى از شگفتيهاى دنيا بوده است . « 2 » به نوشتهء ياقوت : مسلمانان از مرمرهاى شهر ويران قرطاجنّه شهرهاى بسيارى بنا كردند . شهر قرطاجنّه از زمان عثمان تا به امروز ( زمان ياقوت ) پيوسته ويران بوده است . ستونهاى سنگى قرمز رنگى در تختگاه سلاطين قديم آن قرار داشت كه محيط هر ستون سى و شش وجب و ارتفاع هريك چهل ذراع بود . تونس از باقيماندهء خرابه‌هاى اين شهر آباد شده است . « 3 » ابو الفداء در تأييد گفته‌هاى ياقوت مىنويسد : قرطاجنّه شهر كوچكى است از نواحى افريقيه نزديك تونس . اكنون ويران است و آثارى قديمى دارد . « 4 » حمد الله مستوفى به آبادى اين شهر در گذشته اشاره دارد ، مىنويسد : در قديم دار الملك افريقيه بوده و بارويى از سنگ مرمر داشته است . به زمان عثمان در جنگ با مسلمانان ويران شد و تاكنون ويران است . « 5 » لئون افريقى در قرن دهم هجرى ، در وصف قرطاجنّه - كه آن را به صورت قرطاج ( معرب كارتاژ ) ضبط كرده - مىنويسد : همانطور كه مشهور است ، شهرى باستانى است . برخى گمان مىكنند كه بانى اين شهر گروهى بودند كه از شام بدانجا آمده‌اند ؛ بعضى ديگر معتقدند كه بنيانگذار اين شهر مردمى از ارمينيه بوده‌اند كه از طريق مديترانه به آن منطقه آمده و سكنا گرفته و اين شهر را بنا كرده‌اند . شهر در زمان ابو عبد الله شيعى دوباره آباد شد ؛ ولى از آن زمان جز نيمى از آن مسكون نشد . در اطراف قرطاجنّه باغهاى پر از درختان ميوه ، از جمله هلو ، انار ، زيتون و انجير است كه هركدام در خوبى ضرب المثل شده‌اند . در اطراف قرطاجنّه زراعت خوبى

--> ( 1 ) . المغرب فى ذكر بلاد افريقيه و المغرب ؛ ص 41 - 45 . ( 2 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 286 - 287 . ( 3 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 323 . ( 4 ) . تقويم البلدان ؛ ص 168 . ( 5 ) . نزهة القلوب ؛ ص 264 - 265 .